Yellowstone यलो स्टोन एक आठवण

 अमेरिकेतील जंगलांमध्ये हिंडताना प्रकर्षाने जाणवलेली गोष्ट म्हणजे जंगल संवर्धन करताना तेथील नैसर्गिक अधिवास जपण्याचे विविध एनजीओंमुळे आणि सरकारी शिस्तीने सुरु असलेले प्रयत्न.

जंगलात जाण्यापूर्वी नोंद करावी लागते . प्राणी आणि माणसे दोन्हींच्या सुरक्षे साठी पुरेपूर काळजी घेतली जाते. प्राण्यांच्या वावराच्या, येण्या जाण्याच्या वेळा दिलेल्या असतात. त्यांना खायला घालू नये. जवळ जावू नये अशा वेगवेगळ्या सूचनांचे पत्रक तिकीट काढल्यावरच लगेच  हाती पडते.

तुम्हाला जंगलात मुक्काम करायचा असल्यास स्वतंत्र संरक्षित ठिकाणी काही मूलभूत सोई दिलेल्या असतात. जिथे सुरक्षा रक्षक जवळ च्या अंतरावर असतात. मात्र दिवसा  जंगलात हिंडताना जो इतर कुठल्याही जंगलात असतो तो धोका  आपण पत्करुनच जावे लागते. 

मात्र तेथे आढळणारे प्राणी पक्षी यांची माहिती बरोबर माहितीपत्रकात असल्याने जेव्हा कुठलाच प्राणी दिसत नसतो तेव्हा वाचायला सोय होते.  अमेरीकेचा 36% भूभाग हा जंगलांनी व्यापला आहे, म्हणजे सुमारे ३३.१३ लक्ष चौरस किमी. जगभरात झाली तशी अमेरीकेत ही खूप जंगलतोड झाली. २00५ साली जुन्या वाढलेल्या  प्राचीन  जंगलांचा नाश झालेल्या प्रमुख देशांत अमेरीकेचा सातवा क्रमांक लागला होता.  मात्र स्थलांतरीत लोकांचे ओघ जसे वाढत गेले तसे मानवी अधिवासासाठी जंगलतोड जगभरात आणि त्यातल्या त्यात उद्योग, शिक्षण व नोकरी या संधी उपलब्ध असलेल्या देशाः मधे मोठ्या प्रमाणात झाली.

तिथे टोंगास, चुगाच,हुम्बोल्ट. गिफर्ड पिंछो . यलो स्टोन अशी अनेक राष्ट्रीय जंगले  आहेत. जंगलात जिथून लांबून प्राणी, पक्षी, विविध झाडे, त्यांचे  फुलण्याचे बहर, कालपरत्वे दिसू शकतील हे विचारात घेऊन रस्ते बांधलेले आहेत. त्यामुळे एक दोन कुटुंबे  किंवा 6-7 जणांचा गृप असे  जंगल सफारीला जाऊ शकतात. या जंगलांमध्ये गेले तर मैलोंमैल रस्ते सुरस आणि चमत्कारिक गोष्टीचा खजिना जागोजाग दाखवतात.

आम्हाला यलोस्टोनच्या नँशनल पार्कमध्ये १०-११ दिवस राहण्याचा योग आला होता. व्योमिंग. इडाहो आणि माँटाना ह्या ३ राज्यात मिळून  3.5 चौरस मैल पसरलेल्या ह्या जंगलाचे पाहण्यासाठी प्रामुख्याने पाच भाग पडतात.

गरम  पाण्याचे झरे व फवारे. ( geysers and hot springs),जंगली प्राणी आणि पक्षी, झाडोरा आणि प्रत्येक ऋतुतील भिन्न रंग संगती, ग्रॕँड कँनियन चा प्रदेश व ट्रेकिंग/ गिर्यारोहणाचे प्रदेश.

प्रामुख्याने ओल्ड व्हिलेज, ग्रँट व्हिलेज, मँमथ व्हिलेज. लेक व्हिलेज आणि कँनियन व्हिलेज असे भौगोलिक भाग आहेत. प्रत्येक भागात वेगळे प्राणी व वेगळे भू प्रकार दिसतात. 

यलोस्टोनची ग्रँड कँनियन ही अमेरीकेतील चौथ्या क्रमांकाची मोठी दरी आहे. जिथे यलोस्टोन चा दोन पैकी पहिला धबधबा आहे. जो उंची ने सर्वात उंच असलेल्या पहिल्या काही धबधब्यामध्ये गणला जातो. त्या धबधब्याच्या वरच्या भागातून खाली पाहताना आपण निसर्गाच्या अफाट निर्मिती मधले किती क्षुल्लक प्राणी आहोत ह्याची जाणीव आत खोल पर्यत होते. निःशब्द अनुभूती घेणे एवढेच काय ते हाती उरते, आणि वरून खाली वाकून पाहणे हा तितकाच भयावह अनुभव की त्या उंचीने भोवळ यावी.

अमेरिकन ग्रीझली बिअर - काळी अस्वले हे यलो स्टोन चे वैशिष्ट्य . करडे पांढरे असे बर्फात लपून जाणारे नाँर्थवेस्टर्न लांडगे, जर लक्ष नसेल तर क्षणार्धात इथून तिथे जाऊन लुप्त होणारे.  रानगवे आणि अमेरिकन रानगवे, आणि हरणे तर पुढेपुढे इतके  दिसू लागतात कि चारपाच दिवसांनंतर आपण हे रानगवे पहात च मोठे झालो आहोत असे वाटू लागते. ते अजस्त्र आणि बर्यापैकी निर्बुद्ध दिसणारे धूड किंवा धुडांचे लोंढेच्यालोंढे विधात्याने,काय विचार करून जन्माला घातले असावेत असा क्षणोक्षणी प्रश्न पडतो. मूस, एल्क, आँटर, कोल्हे हे मात्र क्वचित दर्शन देऊन मानवाच्या चाहुलीने घाबरून लपत पळणारे प्राणी. ह्याच बरोबर पिनटेल, गडवाँल, मँगपाय, कँनडा गूस आणि अगणित प्रकारचे पक्षी डोळ्यांचे पारणे फेडतात. 

पण ह्या सर्वांपेक्षा यलोस्टोन चे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे  गिझर्स. गरम पाण्याचे अगणित झरे आणि फवारे. यलोस्टोन जंगला च्या परिसरात पृथ्वीचा जमिनीचा थर  कित्येक ठिकाणी  इतका पातळ झाला आहे कि कधी अचानक तुम्ही उभ्या असलेल्या जमिनीखालून जमीन दुभंगून भूगर्भातील गरम पाणी किंवा लाव्हारस उसळून बाहेर पडेल आणि आजूबाजूच्या प्राणी वनस्पतींचा क्षणात जळून कोळसा होईल हे कोणी च सांगू शकत नाही.  पण निसर्गाचा नैसर्गिकपणा तो हाच. त्याला तितक्याच श्रद्धेने आधीन होऊन सामोरे गेलो तरच हे असे अनघड रोमांच अनुभवास येणार.

ओल्ड फेथफुल हा धबधबा 1870 सालापासून दर 90 मिनिटांनी वर उसळतो. वर्षानुवर्षे हे अव्याहत चालू आहे. 106 मी पासून सुरू होत साधारण 185 मी पर्यत उंच जात राहतो. त्या विधात्याला स्पर्श करू पहात असावा बापडा, आणि मग 3 ते 10 मिनिटांत दमून उसासे टाकत हासहुस आवाज काढत तो आला तसा निघून जातो . तिथे हमखास गर्दी वाट पाहताना दिसते.

यलोटोन च्या भूगर्भात अनेक खनिजे आहेत. त्या मुळे कित्येक ठिकाणी हे उसळलेले पाणी खोलगट भागात साठून जागोजागी तळी तयार झालेली दिसतात. मग सुरू होते निसर्गाची किमया. काँपर सल्फेटची निळीशार तळी, आयर्न सल्फेटची हिरवी गार तळी, आणि काही हिरव्याची तपकिरी हो ऊ लागलेली, मध्येच निळे, लाल, हिरवे पटृटे असलेले जमिनीचे तुकडे ...जागोजाग कुठे मृत ज्वालामुखी तर कुठे नुकताच उसळून गेलेला, भळभळणार्या जखमे सारखा ठसकता ज्वालामुखी, तर कुठे निद्रिस्त ज्वालामुखी ..., वाटेत आपल्या सारखेच वेडे पीर, जे जिवावर उदार होऊन हा चमत्कार अनिमिष नेत्रांमधे साठवत हिंडत आहेत. असे एक दोन गृप भेटतात, आणि सांगतात की अमूक तमूक ठिकाणी आत्ताच एक झरा किंवा  ज्वालामुखी उसळला आहे. झालं. कि मग आमचा मोर्चा आम्ही तिथे वळवत असू. जंगलातले गार्ड येण्या पूर्वी एक दर्शन पदरात पाडण्याची घाई. कारण फाँरेस्ट गार्ड ना सुगावा लागला कि लगेचच अशा नव्या किंवा झोपेतून जाग्या झालेल्या झर्या भोवती कुंपण घातले जाते. तिथे सावधानतेच्या सुचनांचे फलक उभे राहतात. तो झरा अजून जागा आहे कि परत झोपी गेला कि शेवटचे दोनचार आचके देऊन धराशायी पडला ह्याचा अंदाज/ अभ्यास केला जातो. मगच तो इतर पर्यटकांना मोकळा करायचा कि नाही हे ठरते.

आम्ही यलोस्टोनला जाण्याच्या पंधरा दिवस आधी (1999), अशा च एका ज्वालामुखी मुळे जंगलाच्या एका भागात वणवा पेटला होता. अथक प्रयत्न व अगदी हेलीकाँप्टर मधून पाण्याचे प्रचंड फवारे सोडून तो १५-२० दिवसांनी आटोक्यात आला. आम्ही गेलो तेव्हा सुरूवातीला तो धुमसताना दिसत असे. पण नंतर दरवेळी त्या रस्याने जाताना ती जळून काळीठिक्कर पडलेली झाडे पाहताना मन विषण्ण होई. का निसर्ग असा स्वतःच्या निर्मितीचा स्वतः च नास करत असेल? अशी कित्येक जंगले निर्माण होत असतील आणि कित्येक अशी आतल्याआत नामशेष होत असतील. ह्या एका जंगलात जायला पाच वेगवेगळ्या राज्यातून रस्ते आहेत. त्यातील आम्ही एकच मार्ग पाहिला. आपल्याला माहित नसलेले कित्येक मार्ग असतील. कित्येक प्राणी पक्षी नामशेष  होत असतील. दुर्मिळ  झाडे हरवत असतील, आणि कित्येक नवीनही जीवसृष्टी निर्माण होत असेल. आपल्या ज्ञाता च्या पलीकडे हे असे कित्येक मौल्यवान ठेवे असतील जे पहायला एक जन्म अपुरा आहे. नुसत्या यलोस्टोनच्या अभ्यासासाठी आयुष्य वाहून घेतलेले कित्येक शास्त्रज्ञ / विद्यार्थी किंवा नुसतेच छंद म्हणून वाहून घेतलेले लोक आम्हाला भेटले. 

 हे तर एक जंगल होते.  अशी कित्येक जंगले असतील  .... आणि अशी अखंड विचारांची मालिकाच आम्हा सर्वांच्या मनात रुंजी घालत होती.कोणी कोणाशी बोलत नव्हते . जाताना सात मजली गडगडाटी हसत, गप्पा मारत, घरातून निघालेले आम्ही सर्वजण परतताना मात्र अंतर्मुख झालो होतो. 

आज वीस वर्षांनी देखील ते जंगल डोळ्यांसमोर परत उभे राहिले. आणि आजही मी परत एकदा नतमस्तक झाले.

©सुवर्णा उपलप

24-Feb-2019